Cùng một biểu tượng, mỗi nơi một ý nghĩa: nó hình thành từ đâu
Cùng một con vật, cùng một màu, cùng một con số — mỗi nơi hiểu một kiểu, và có khi hiểu ngược nhau. Bài này giải thích ý nghĩa biểu tượng hình thành từ đâu, và vì sao nó không cố định.
Bốn nguồn tạo ra ý nghĩa
Một — đồng âm. Đây là nguồn mạnh nhất trong vùng chữ Hán. Một con vật hay một đồ vật được chuộng vì tên nó đọc gần giống một chữ mang nghĩa tốt. Con dơi là ví dụ nổi tiếng: nhiều nơi ở Đông Á xem nó là hình ảnh cát tường vì lý do đồng âm, trong khi ở phương Tây con dơi gắn với hình ảnh u tối.
Điểm quan trọng: đồng âm chỉ hoạt động trong ngôn ngữ đó. Chuyển sang tiếng Việt hay tiếng khác thì mối liên hệ biến mất, và ý nghĩa còn lại chỉ vì được truyền lại.
Hai — đặc tính quan sát được của con vật. Loài sống lâu thì gắn với trường thọ; loài đông con thì gắn với con cháu; loài cần mẫn thì gắn với siêng năng. Nguồn này dễ hiểu và ít lệ thuộc ngôn ngữ, nên nó giống nhau ở nhiều nền văn hoá hơn.
Ba — điển tích và chuyện kể. Một con vật xuất hiện trong một câu chuyện, và ý nghĩa của nó đến từ vai của nó trong chuyện đó. Nguồn này rất phụ thuộc vùng, vì mỗi nơi có bộ chuyện riêng.
Bốn — thói quen thương mại đời sau. Có những ý nghĩa mới hình thành trong vài chục năm gần đây, khi một món được bán kèm một câu giải thích rồi câu đó lan ra. Nguồn này khó nhận nhất, vì nó nghe cũ dù thật ra rất mới.
Mấy trường hợp trái ngược rõ nhất
Rồng. Ở Đông Á là hình tượng uy nghi, gắn với vương quyền và mưa thuận. Trong truyền thống phương Tây thì rồng thường là con vật phải bị đánh bại. Hai hình dung khác nhau tới mức người ta phải giải thích khi dịch.
Cú. Ở phương Tây gắn với sự khôn ngoan, có gốc từ thần thoại Hy Lạp. Ở nhiều vùng Á Đông thì tiếng cú lại bị xem là điềm chẳng lành. Cùng một con chim.
Màu trắng. Ở nhiều nước phương Tây là màu cưới. Ở nhiều vùng Đông Á lại là màu tang. Người làm việc với đối tác nước ngoài nên biết chuyện này khi chọn quà và bao bì.
Màu đỏ. Rất được chuộng trong nhiều dịp ở Đông Á, nhưng trong một số bối cảnh khác lại mang nghĩa cảnh báo hoặc nguy hiểm.
Con số. Số bị kiêng ở nơi này được chuộng ở nơi kia, và lý do kiêng cũng khác nhau — có nơi vì đồng âm, có nơi vì một sự kiện lịch sử, có nơi vì một quan niệm tôn giáo.
Ngay trong một nước cũng khác nhau
Không cần đi xa mới thấy khác. Trong cùng một nước:
Theo vùng miền. Một tập tục phổ biến ở vùng này có khi lạ tai ở vùng khác, và cách giải thích cũng khác.
Theo nghề. Người đi biển, người buôn bán, người làm ruộng có những kiêng kỵ riêng gắn với chính công việc của họ — và nhiều cái trong đó vốn có lý do thực tế trước khi thành tập tục.
Theo thời. Ý nghĩa đổi theo thế hệ. Điều ông bà xem trọng có khi con cháu không còn biết tới, và ngược lại có những thứ mới được thêm vào.
Vì vậy câu "theo phong thuỷ thì con này nghĩa là…" luôn nên được nghe kèm một câu hỏi: theo ai, ở đâu, từ bao giờ?
Vì sao ý nghĩa dễ lan và khó sửa
Một điều đáng để ý: ý nghĩa sai hoặc mới bịa lan nhanh hơn lời đính chính, và có mấy lý do rất cụ thể.
Câu chuyện hay thắng câu chuyện đúng. "Con vật này tượng trưng cho X vì một truyền thuyết" nghe thích hơn "chỗ này không rõ nguồn gốc". Nội dung hay được chia sẻ nhiều hơn.
Mỗi lần kể lại nó chắc chắn thêm một chút. Người đầu tiên viết "có người cho rằng", người thứ hai bỏ mất mấy chữ đó, người thứ ba viết như một sự thật hiển nhiên.
Không ai đi đính chính. Sửa một lời đồn tốn công mà không ai được lợi, nên nó cứ nằm đó.
Nội dung ngắn không có chỗ cho điều kiện. Một dòng chú thích dưới ảnh không đủ chỗ để nói "ý nghĩa này theo vùng nào, có từ bao giờ" — nên phần điều kiện rụng mất, chỉ còn kết luận.
Biết mấy cơ chế này thì đọc gì cũng bình tĩnh hơn: không phải ai lan tin cũng có ý xấu, phần lớn chỉ là chép lại cái mình đọc được.
Khi trong nhà mỗi người hiểu một kiểu
Chuyện này rất thường, nhất là khi hai bên nội ngoại khác vùng hoặc khác thế hệ. Và nó hiếm khi là chuyện đúng sai.
Cả hai cách hiểu đều có thể là thật ở vùng của mỗi người. Nói ra điều đó thường làm không khí dịu ngay, vì không ai phải nhận mình sai.
Tách việc ra như mọi lần: việc tốn tiền hoặc ảnh hưởng cả nhà thì bàn và quyết chung; việc không tốn gì và không ảnh hưởng ai thì để người tin làm.
Với người lớn tuổi, điều họ cần thường không phải một bài giải thích về nguồn gốc biểu tượng. Nghe cho hết rồi cùng làm một việc nhỏ cho yên tâm thường có tác dụng hơn là chứng minh họ nhầm.
Và giữ nguyên ranh giới quen thuộc: không để một cách hiểu nào làm chậm việc khám chữa bệnh, chậm xử lý sự cố an toàn, hay chậm một việc có thời hạn pháp lý.
Cách đọc một lời giải thích về ý nghĩa
Gặp một bài nói "món này mang ý nghĩa X", hỏi ba câu:
Ý nghĩa này từ nguồn nào trong bốn nguồn trên? Nếu là đồng âm thì nó chỉ đúng trong ngôn ngữ gốc. Nếu là điển tích thì hỏi điển tích nào.
Nó có từ lâu hay mới xuất hiện? Cách kiểm thô: hỏi người lớn tuổi trong nhà xem hồi xưa có nghe nói vậy không. Câu trả lời thường rất rõ.
Lời giải thích này có dẫn tới việc mua gì không? Không phải cứ có bán là sai, nhưng khi ý nghĩa và doanh thu đi chung một túi thì nên nghe lại lần nữa.
Vậy ý nghĩa có giá trị gì không
Có, và nên nói cho công bằng.
Biểu tượng là cách con người gửi gắm điều mình mong vào một vật nhìn thấy được. Một món đồ nhắc bạn về điều bạn muốn nhớ thì nó làm đúng việc của nó, và điều đó không phụ thuộc vào chuyện ý nghĩa ấy có cùng gốc với nước khác hay không.
Nó cũng là sợi dây văn hoá — biết vì sao ông bà chuộng một hình tượng nào đó là biết thêm một chút về đời sống của họ. Đây là giá trị thật, và nó không cần phải đúng theo nghĩa khoa học mới có giá trị.
Điều nên tránh chỉ là: lấy một ý nghĩa biểu tượng làm căn cứ cho quyết định có hậu quả thật — chuyện tiền bạc lớn, chuyện sức khoẻ, chuyện giấy tờ. Ở ba nhóm đó thì hỏi người có chuyên môn.
Khi tặng quà cho người nước khác
Phần thực dụng cuối cùng, vì đây là lúc chuyện khác nghĩa gây lúng túng thật:
- Hỏi trước nếu quen đủ thân — câu hỏi này lịch sự, không phải bất tiện.
- Tránh món có ý nghĩa mạnh mà bạn không chắc bên kia hiểu thế nào; chọn thứ trung tính hơn.
- Để ý màu bao bì, vì màu mang nghĩa khác nhau rõ rệt giữa các nước.
- Kèm một dòng giải thích ngắn về ý nghĩa món quà theo văn hoá của bạn — vừa tránh hiểu nhầm, vừa là một món quà kèm câu chuyện.
Tóm lại
Ý nghĩa biểu tượng đến từ bốn nguồn: đồng âm trong một ngôn ngữ cụ thể, đặc tính quan sát được của con vật, điển tích, và thói quen thương mại đời sau — nguồn thứ tư nghe cũ dù thật ra rất mới.
Cùng một hình tượng có thể trái ngược giữa hai nền văn hoá, và ngay trong một nước cũng khác theo vùng, theo nghề, theo thời. Nên nghe câu "theo phong thuỷ thì nghĩa là…" kèm câu hỏi: theo ai, ở đâu, từ bao giờ.