Lừa qua điện thoại nhắm vào người lớn tuổi: dặn trước thế nào
Nhóm lừa qua điện thoại nhắm vào người lớn tuổi có một điểm chung: chúng không dựa vào công nghệ mà dựa vào việc tạo ra gấp gáp và tạo ra sợ hãi.
Và chúng hiệu quả vì người nghe không có ai bên cạnh để hỏi một câu. Bài này về cách dặn trước cho người nhà, và về việc nên làm khi đã lỡ.
Bốn kịch bản hay gặp
Giả danh cơ quan chức năng. Người gọi nói có vụ việc liên quan tới ông bà, yêu cầu giữ bí mật, không được kể cho con cháu, rồi hướng dẫn chuyển tiền để "xác minh".
Giả người thân gặp nạn. "Con của bác bị tai nạn, cần tiền gấp." Người gọi nói nhanh, nói trong tiếng ồn, và tạo cảm giác không kịp gọi lại kiểm tra.
Báo trúng thưởng hoặc có quà. Muốn nhận thì phải nộp một khoản phí trước.
Gọi từ "nhà mạng" hoặc "ngân hàng", báo tài khoản có vấn đề, rồi xin mã gửi về điện thoại.
Bốn kịch bản khác nhau về câu chữ nhưng giống nhau ở ba điểm: gấp, bí mật, và cần tiền hoặc cần mã. Nhận ra ba dấu này là đủ, không cần nhớ từng kịch bản.
Một câu dặn dễ nhớ
Dặn nhiều thứ thì người ta không nhớ được lúc hoảng. Nên gói lại thành một câu:
"Ai gọi mà giục chuyển tiền hoặc xin mã thì cúp máy, rồi gọi cho con."
Câu này bao được cả bốn kịch bản, và nó không đòi phải phân biệt thật giả — chỉ cần dừng lại và hỏi một người.
Dán câu đó cạnh điện thoại bàn hoặc ghi vào mặt sau vỏ điện thoại. Nghe đơn giản nhưng lúc bị dồn thì có chỗ để mắt nhìn vào là khác hẳn.
Và nói rõ thêm một ý quan trọng: cúp máy không phải là bất lịch sự. Nhiều người lớn tuổi ngại cúp máy giữa chừng, và kẻ lừa dựa hẳn vào điều đó.
Chuẩn bị trước, khi còn bình tĩnh
Thống nhất một cách xác minh trong nhà. Ví dụ: chuyện tiền bạc thì luôn gọi lại theo số đã lưu, không bao giờ theo số vừa gọi tới. Nói trước một lần, cả nhà cùng biết.
Lưu sẵn số của con cháu ở chỗ dễ thấy, tên rõ ràng, chữ to.
Dặn về mã gửi về điện thoại: không đọc cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là ngân hàng hay công an. Đây là điều tuyệt đối, không có ngoại lệ — nên dễ nhớ hơn mấy luật có điều kiện.
Hạn mức chuyển tiền. Nhiều ngân hàng cho đặt mức trần cho mỗi giao dịch. Với người lớn tuổi ít chuyển khoản thì đặt mức thấp là hợp lý — hỏi ngân hàng về cách làm.
Bốn việc này làm trong một buổi, và nó có tác dụng hơn hẳn việc kể cho ông bà nghe hàng chục vụ lừa trên báo.
Nói thế nào cho người nhà không thấy bị coi thường
Đây là phần hay hỏng, và hỏng thì mọi lời dặn thành vô ích.
Cách nói làm người ta khó chịu: "Mẹ đừng có tin ai", "Bố già rồi đừng nghe điện thoại lạ". Nghe như đang bảo họ lú lẫn, và họ sẽ không kể khi có chuyện.
Cách nói dễ nghe hơn: kể chuyện mình cũng suýt bị, hoặc nói đây là chuyện cả nhà cùng làm. "Nhà mình thống nhất là chuyện tiền thì gọi lại kiểm nhé, con cũng làm vậy."
Điều cần giữ nhất là để họ không ngại kể. Nhiều vụ mất tiền kéo dài chỉ vì người bị hại xấu hổ nên giấu, và giấu càng lâu càng khó xử.
Nói trước một câu cũng giúp: "Có gì bố cứ nói với con, không ai trách bố đâu."
Khi đã lỡ chuyển tiền
Việc quan trọng nhất là nhanh, và người nhà cần biết trước thứ tự này:
Báo ngân hàng ngay và làm theo quy trình tra soát của họ. Gọi tổng đài in trên thẻ hoặc tới chi nhánh.
Trình báo cơ quan công an nơi cư trú.
Giữ mọi bằng chứng: số điện thoại đã gọi tới, thời gian, ảnh chụp giao dịch, tin nhắn.
Đổi mật khẩu và khoá thẻ nếu đã lỡ đọc mã hoặc đọc thông tin thẻ.
Và đừng mất thời gian tự thương lượng với kẻ gọi, cũng đừng tin bất kỳ ai hứa "lấy lại tiền cho" với một khoản phí — đó thường là lớp lừa thứ hai nhắm vào chính người vừa mất tiền.
Sau đó
Phần này ít được nói tới nhưng quan trọng với người lớn tuổi.
Mất tiền đã nặng, nhưng cái nặng hơn thường là mất tự tin — họ thấy mình dở, rồi ngại dùng điện thoại, ngại tự làm việc gì.
Người nhà nên tách hai chuyện: xử lý vụ việc là một, còn cách cư xử là hai. Đừng nhắc lại nhiều lần, đừng lấy ra kể trước mặt người khác.
Và nếu sau đó thấy người thân lo lắng kéo dài, mất ngủ, hoặc rút hẳn khỏi sinh hoạt thường ngày thì đó là lúc nên hỏi người có chuyên môn y tế, chứ không phải chuyện động viên là đủ.
Lừa nhắm vào người tin phong thuỷ
Có một nhánh riêng đáng nói trên trang này, vì nó dùng đúng thứ mà người đọc ở đây quan tâm.
Kịch bản quen thuộc: người gọi nói xem được nhà mình có chuyện, hoặc nói người thân đang gặp hạn, rồi đề nghị làm lễ giải — và tiền phải chuyển ngay trong hôm nay.
Dấu nhận ra vẫn là ba dấu cũ: gấp, bí mật, cần tiền. Thêm một dấu riêng của nhóm này: doạ hậu quả nặng nếu không làm ngay.
Chỗ nên nói thẳng: người làm nghề tử tế không gọi điện tới nhà lạ để báo tai hoạ, và cũng không ép chuyển tiền trong ngày. Công việc của họ đến từ người quen giới thiệu, và họ có chỗ làm việc để tới gặp.
Nên nếu ai gọi tới kiểu đó thì cúp máy — không phải vì họ nói đúng hay sai, mà vì cách làm việc đó tự nó đã sai.
Khi kẻ lừa gọi lại nhiều lần
Cúp máy một lần thường không hết, vì danh sách số đã bị lọt ra và họ sẽ thử tiếp.
Ba việc làm được ngay: chặn số trên điện thoại; báo cho nhà mạng theo cách họ hướng dẫn; và báo cơ quan chức năng nếu cuộc gọi có tính đe doạ.
Với người lớn tuổi thì nhờ con cháu bật sẵn tính năng lọc cuộc gọi lạ trên máy, và hướng dẫn cách chặn — một lần, rồi ghi ra giấy mấy bước.
Và đừng bắt máy để "nói cho họ biết tay". Trả lời càng nhiều thì số đó càng được đánh dấu là số có người nghe, và cuộc gọi sẽ nhiều hơn chứ không ít đi.
Ba điều gọn lại
Một. Bốn kịch bản khác nhau nhưng cùng ba dấu: gấp, bí mật, và cần tiền hoặc cần mã. Nhận ra ba dấu là đủ.
Hai. Gói lời dặn thành một câu duy nhất — ai giục chuyển tiền hoặc xin mã thì cúp máy rồi gọi cho con — và nói rõ cúp máy không phải là bất lịch sự.
Ba. Giữ cho người nhà không ngại kể. Nhiều vụ kéo dài chỉ vì người bị hại xấu hổ nên giấu.