Phong thuỷ gồm những gì: bản đồ các nhánh và cái nào nói về cái gì
"Phong thuỷ" trong đời thường được dùng cho quá nhiều thứ: xem hướng nhà, chọn ngày cưới, xem tuổi vợ chồng, chọn vòng đá, đoán vận năm nay. Thực ra đó là nhiều bộ môn khác nhau, có cái là phong thuỷ, có cái không, và chúng dùng những dữ liệu đầu vào khác hẳn nhau.
Biết bản đồ này giải quyết được rất nhiều chuyện lẫn lộn — kể cả chuyện vì sao hai người "xem phong thuỷ" lại hỏi bạn hai bộ thông tin hoàn toàn khác nhau.
Hai nhánh lớn: nhìn hình và tính số
Loan đầu (còn gọi hình thế) xem hình dáng: thế đất, dáng núi, dòng nước, hình khối nhà, đường sá quanh nhà. Nó không cần la bàn, chủ yếu cần mắt nhìn và kinh nghiệm. Đây là nhánh cổ hơn, và cũng là nhánh dễ nối với lẽ thường nhất — một ngôi nhà nằm dưới chân dốc thì nước chảy về đó thật.
Lý khí xem hướng và con số: đo độ bằng la bàn, tra bảng, tính toán. Đây là nhánh sinh ra bát trạch, huyền không, và phần lớn những gì người ta gọi là "công thức phong thuỷ".
Người làm nghề nghiêm túc dùng cả hai, và có câu cửa miệng rằng loan đầu quyết phần lớn còn lý khí chỉ tinh chỉnh. Nhưng trên mạng thì lý khí chiếm gần hết chỗ, vì nó cho ra con số và bảng biểu — thứ dễ viết thành bài.
Trong lý khí có mấy phái
- Bát trạch — ghép người với nhà qua tám quái, chia đông tứ và tây tứ. Dễ học nhất, phổ biến nhất ở Việt Nam. Không có trục thời gian.
- Huyền không phi tinh — gắn nhà với năm xây, tính sao bay đổi theo vận và theo năm. Có trục thời gian, nên cùng một nhà mà năm nay khác năm sau.
- Các phái theo trục can chi khác — tam hợp, tam nguyên, dùng cách phân độ và bảng tra riêng.
🔴 Vì bát trạch và huyền không đo hai thứ khác nhau nên chúng có thể cho kết luận trái ngược trên cùng một ngôi nhà. Đó không phải là một trong hai sai; đó là hai câu trả lời cho hai câu hỏi. Người xem tử tế sẽ nói rõ mình đang dùng phái nào.
Dương trạch và âm trạch
Dương trạch là nhà ở của người sống — gần như toàn bộ nội dung bạn đọc trên mạng thuộc về đây. Âm trạch là mồ mả. Hai bên dùng chung nền lý thuyết nhưng khác hẳn về thực hành, thậm chí khác cả cây thước dùng để đo.
Đây là lý do một bài viết về "chọn hướng" có thể hoàn toàn không áp dụng được cho việc bạn đang làm, nếu nó vốn viết cho nhánh kia.
Ba thứ hay bị gộp vào phong thuỷ mà thật ra là bộ môn riêng
- Trạch nhật — chọn ngày giờ. Nó có hệ bảng riêng (trực, nhị thập bát tú, hoàng đạo) và không dùng la bàn. Thường đi kèm phong thuỷ nhưng là môn khác.
- Mệnh lý — tử vi, bát tự (tứ trụ). Đầu vào là ngày giờ sinh của một người, không phải ngôi nhà. Người nào hỏi bạn giờ sinh là đang làm mệnh lý, không phải phong thuỷ.
- Tướng số — xem mặt, xem tay, xem nốt ruồi. Cũng lấy con người làm đối tượng, và không liên quan gì tới không gian ở.
Cả ba đều có thể hữu ích hoặc vô ích tuỳ quan điểm của bạn — nhưng gộp chúng lại rồi gọi chung là "phong thuỷ" là nguồn của rất nhiều hiểu lầm, nhất là khi tra trên mạng.
Và hai thứ đến từ nơi khác hẳn
- Nhân số học. Tính số chủ đạo từ ngày sinh và tên. Gốc phương Tây, không liên quan tới hệ Đông Á, dù ở Việt Nam hai thứ hay được bán chung một gói.
- Phong thuỷ kiểu phương Tây. Có những trường phái ra đời ở Mỹ từ cuối thế kỷ XX không dùng la bàn, mà đặt sơ đồ bát quái theo cửa chính — bước vào nhà thì góc xa bên trái luôn là "khu tài lộc", bất kể nhà quay hướng nào. Rất nhiều bài tiếng Việt dịch lại từ nguồn này mà không nói rõ, nên người đọc trộn nó với bát trạch rồi thấy mâu thuẫn.
⚠️ Dấu hiệu nhận ra ngay: bài nào nói "góc tài lộc là góc xa bên trái tính từ cửa" mà không hề nhắc tới hướng hay la bàn thì đó là nhánh phương Tây, không phải bát trạch.
Bảng tra nhanh: người ta hỏi gì thì đang làm gì
- Hỏi bản vẽ mặt bằng và hướng nhà → phong thuỷ dương trạch.
- Hỏi thêm năm xây nhà → nhiều khả năng là huyền không.
- Chỉ hỏi năm sinh và giới tính → bát trạch.
- Hỏi ngày giờ sinh chính xác → mệnh lý (tử vi, bát tự), không phải phong thuỷ.
- Hỏi việc định làm và khoảng thời gian → trạch nhật.
- Không hỏi gì, chỉ nhìn ảnh nhà rồi phán → nên cẩn thận.
Vì sao nên biết bản đồ này
Ba lý do rất thực tế:
- Không trộn hai hệ. Lấy hành của cung phi đi chọn màu đá, hay lấy sơ đồ bát quái theo cửa đi tra bảng bát trạch, đều là trộn — và kết quả không có nghĩa.
- Biết mình đang mua gì. Một buổi tư vấn "phong thuỷ" có thể thực chất là mệnh lý, hoặc ngược lại.
- Đọc mạng đỡ hoang mang. Hai bài mâu thuẫn thường không phải vì một bài sai, mà vì chúng thuộc hai nhánh.
Sau khi có bản đồ này trong đầu, phần lớn cái cảm giác "mỗi nơi nói một kiểu" biến mất — thay vào đó là câu hỏi gọn hơn nhiều: cái này thuộc nhánh nào?
Một nhánh ít được nhắc: phong thuỷ của chính công trình
Ngoài việc chọn hướng và chọn ngày, hệ thống cổ còn có cả một phần nói về bản thân việc xây dựng: thứ tự làm, kích thước cấu kiện, và những mốc phải giữ trong quá trình thi công. Thước Lỗ Ban thuộc về phần này, và nó gắn với nghề mộc nghề nề nhiều hơn là với thầy địa lý.
Đây là phần gần với thực hành nhất — người thợ cả ngày xưa vừa là người xây vừa là người giữ các quy ước ấy. Cũng vì vậy mà nhiều lời kiêng về kích thước, về ngày đổ mái, về việc không để cột chôn lệch, tới nay vẫn được thợ nhắc chứ không phải thầy nhắc.
⚠️ Hệ quả thực tế: khi xây nhà, bạn có thể gặp hai nguồn lời khuyên cùng lúc — người xem hướng và người cầm thước. Hai bên không phải lúc nào cũng nói giống nhau, và nếu không biết mỗi bên phụ trách phần nào thì rất dễ tưởng họ đang cãi nhau.