Đọc một tờ lịch: mấy dòng chữ nhỏ trên đó nói gì
Tờ lịch bóc treo tường là thứ nhà nào cũng có, nhìn mỗi ngày, mà phần lớn người ta chỉ đọc đúng con số to ở giữa. Xung quanh nó còn cả chục dòng chữ nhỏ, và mỗi dòng thuộc một hệ khác nhau.
Bài này gọi tên từng dòng: nó là gì, đến từ đâu, và dùng để làm gì.
Con số lớn và ngày dương lịch
Phần dễ nhất: ngày theo lịch dương, thứ trong tuần, tháng và năm. Đây là hệ dùng cho mọi việc hành chính, công việc và giấy tờ.
Ngày âm lịch
Thường in nhỏ hơn, kèm tháng âm. Đây là hệ tính theo tuần trăng, dùng cho giỗ chạp, lễ tết và nhiều tập tục.
- Tháng âm có 29 hoặc 30 ngày, không cố định.
- Có năm nhuận thêm một tháng — đó là lý do Tết mỗi năm rơi vào một ngày dương khác nhau.
- Ngày âm đổi lúc nửa đêm theo quy ước lịch hiện hành.
- Lịch của các nước khác nhau có thể lệch một ngày do múi giờ tính toán.
Can chi của ngày, tháng, năm
Những chữ kiểu "Giáp Tý", "Ất Sửu" — mỗi đơn vị thời gian được gắn một cặp can chi, xoay vòng theo chu kỳ sáu mươi. Trên lịch thường in can chi của ngày, có nơi in cả tháng và năm.
Đây là hệ đánh dấu thời gian, không phải hệ đo. Nó dùng làm đầu vào cho nhiều cách tra khác — và cũng là chỗ các nguồn hay lệch nhau vì mốc đổi ngày và đổi năm không thống nhất.
Tiết khí
Hai mươi bốn tiết trong năm — Lập xuân, Thanh minh, Đông chí và những tiết khác. Điểm nhiều người bất ngờ: tiết khí bám theo vị trí mặt trời, nên rơi gần như cố định trên lịch dương, chứ không trôi như ngày âm.
Chúng vốn ra đời cho việc nhà nông, và tới nay vẫn là mốc dùng trong nhiều cách tính.
Giờ trong ngày
Nhiều lịch in mười hai giờ chi kèm khoảng giờ tương ứng, và đánh dấu giờ được coi là tốt. Hai điều nên biết:
- Mỗi giờ chi kéo dài hai tiếng đồng hồ, không phải một.
- Cách đánh dấu giờ tốt khác nhau giữa các nguồn — hai tờ lịch có thể không khớp.
Mấy dòng còn lại
- Trực — một chu kỳ mười hai trạng thái gán cho từng ngày.
- Sao — hệ nhị thập bát tú, xoay vòng hai mươi tám ngày.
- Việc nên làm, việc nên tránh — phần diễn giải, và là phần khác nhau nhiều nhất giữa các nhà in.
- Câu danh ngôn hoặc mẹo ở mặt sau — thuần tuý là nội dung của nhà in.
Vì sao hai tờ lịch nói khác nhau
Ngày dương và ngày âm thì gần như luôn khớp. Can chi cũng thường khớp. Phần hay lệch là diễn giải: giờ tốt, việc nên làm, sao tốt xấu — vì mỗi nhà in chọn một nguồn và một cách tra.
Nên nếu bạn thấy hai tờ khác nhau, đừng vội kết luận tờ nào sai. Xem chúng lệch ở dòng nào trước.
Dùng tờ lịch cho việc gì là hợp lý
- Tra ngày âm để nhớ giỗ chạp và lễ tết — đây là công dụng chắc chắn nhất.
- Xem tiết khí nếu bạn làm vườn hoặc theo dõi thời tiết theo mùa.
- Đánh dấu việc nhà ngay trên tờ lịch, cả nhà cùng nhìn thấy.
- Phần diễn giải thì tuỳ bạn — nhưng nhớ nó là diễn giải của một nhà in cụ thể.
Lịch giấy và ứng dụng lịch
Ứng dụng tiện hơn để tra nhanh và đặt nhắc, nhưng có hai chỗ nên để ý: nguồn dữ liệu âm lịch của mỗi ứng dụng có thể khác nhau, và phần "giờ tốt, việc nên làm" thì cũng do người làm ứng dụng chọn nguồn.
Nhiều nhà dùng cả hai: ứng dụng để đặt nhắc, tờ lịch giấy để cả nhà cùng nhìn.
Ghi ngày quan trọng của nhà lên lịch
- Ghi cả ngày âm và ngày dương của năm đó — sang năm ngày dương sẽ đổi.
- Ghi ngay khi mua lịch mới, đừng để tới lúc gần ngày.
- Đặt nhắc trước vài ngày cho việc cần chuẩn bị.
- Chụp lại tờ lịch đã ghi phòng khi rơi mất.
Lịch của các nước cùng vùng
Nhật, Hàn, Trung đều từng dùng chung một nền lịch, nhưng nay mỗi nơi một cách. Nếu bạn làm ăn hoặc có người thân ở đó thì mấy điểm này đáng biết:
- Có nơi đã chuyển hẳn sang lịch dương cho hầu hết ngày lễ.
- Có nơi vẫn giữ Tết âm nhưng ngày nghỉ khác nhau.
- Cùng ngày âm nhưng lịch hai nước có thể lệch một ngày do múi giờ tính toán.
- Đừng suy lịch nghỉ của họ từ lịch nhà mình — tra lịch chính thức của nơi đó.
Mua lịch cuối năm
- Chọn cỡ chữ đủ lớn nếu nhà có người lớn tuổi.
- Xem có in ngày âm rõ không — vài loại lịch trang trí bỏ hẳn phần này.
- Treo chỗ cả nhà đi qua, không treo trong phòng riêng.
- Giữ tờ lịch cũ có ghi chú tới hết năm sau, vì nhiều ngày giỗ tra lại từ đó.
Khi phần diễn giải làm người nhà lo
Có người trong nhà đọc dòng "việc nên tránh" rồi hoãn cả việc đã hẹn. Chuyện này hay xảy ra hơn ta tưởng, nhất là với người lớn tuổi ở nhà một mình cả ngày.
- Đừng chế giễu — phản ứng đó chỉ làm họ thôi kể với bạn.
- Nói về nguồn: dòng đó do nhà in chọn, tờ lịch khác viết khác.
- Nếu việc dời được thì dời, nếu không dời được thì nói rõ vì sao.
- Thấy nỗi lo lan sang mọi việc hằng ngày thì đó là chuyện cần quan tâm hơn là chuyện tờ lịch.
Ba điều gọn lại
- Tiết khí bám theo mặt trời nên gần như cố định trên lịch dương, khác hẳn ngày âm.
- Hai tờ lịch lệch nhau thường ở phần diễn giải, không phải ở ngày âm hay can chi.
- Mỗi giờ chi dài hai tiếng — chỗ này rất hay bị hiểu nhầm.