Khi tuổi được dùng để xếp vai: trong nhà, trong họ và ở chỗ làm
Trong tiếng Việt, gần như không nói được một câu với người lạ mà chưa biết họ bao nhiêu tuổi. Gọi anh, gọi chú, gọi em — mỗi cách kéo theo một kiểu quan hệ khác.
Vì vậy tuổi ở đây không chỉ là một con số cá nhân. Nó là thứ xếp chỗ cho người ta trong một nhóm, và chuyện đó xảy ra rất nhanh, gần như trước khi kịp nghĩ.
Bài này nói về chỗ đó: khi nào con số ấy có ích, và khi nào nó cản.
Vì sao nó xuất hiện sớm trong mọi cuộc gặp
Lý do nằm ngay trong ngôn ngữ. Nhiều thứ tiếng có một đại từ trung tính dùng được cho mọi người; tiếng Việt thì gần như không.
Muốn xưng hô thì phải chọn một cặp từ, mà cặp đó phụ thuộc tuổi tương đối giữa hai người. Nên câu hỏi tuổi không hẳn là tò mò — nó là điều kiện để nói tiếp.
Biết vậy thì đỡ khó chịu khi bị hỏi, và cũng đỡ ngại khi mình cần hỏi. Phần lớn người hỏi chỉ đang tìm cách gọi cho phải.
Trong nhà: thứ bậc theo vai, không hẳn theo tuổi
Đây là chỗ nhiều người ngoài họ hàng hay thấy lạ: trong một dòng họ, vai vế không đi theo tuổi.
Một người ba mươi có thể phải gọi một người hai mươi là chú, nếu bên kia thuộc thế hệ trên. Chuyện này rất phổ biến ở các họ đông người và có nhiều đời.
Nếp này không phải để làm khó ai. Nó giữ cho cây họ rõ ràng qua nhiều đời — gọi theo vai thì biết ai thuộc nhánh nào, còn gọi theo tuổi thì sau vài đời là loạn.
Cách xử khi lúng túng: hỏi thẳng người lớn trong nhà "con phải gọi bác ấy là gì ạ". Không ai chê câu đó, và hỏi một lần thì nhớ luôn.
Anh chị em ruột: thứ tự sinh và cái đi kèm
Thứ tự sinh trong nhà kéo theo những kỳ vọng ít khi được nói thành lời.
Con cả thường được giao phần trách nhiệm — trông em, lo việc nhà, đứng ra khi có chuyện. Con út thì hay được nhìn như người còn nhỏ, kể cả khi đã bốn mươi.
Mấy kỳ vọng đó có phần hợp lý ở thời điểm chúng hình thành, nhưng chúng không tự cập nhật. Người em có thể đã là người vững nhất trong nhà mà vẫn bị hỏi ý sau cùng.
Chỗ đáng nhìn lại: khi nhà cần quyết một việc lớn — chăm cha mẹ, chia phần, bán nhà — thì nên phân việc theo ai làm được gì, chứ đừng theo ai sinh trước.
Ở chỗ làm: chỗ con số hay cản
Trong công việc, tuổi tác lẫn vào vai trò là nguồn của khá nhiều vướng mắc.
Người quản lý trẻ hơn nhân viên là chuyện ngày càng thường. Nếu cả hai bên đều để tuổi dẫn cách xưng hô thì rất dễ thành ra người trên nói không được, người dưới nghe không xuôi.
Cách nhiều nơi dùng: tách cách gọi trong việc ra khỏi cách gọi ngoài việc. Trong cuộc họp thì gọi theo vai trò hoặc gọi tên; lúc ăn trưa thì gọi anh chị như bình thường.
Nghe hơi máy móc nhưng nó gỡ được đúng chỗ khó: bàn công việc mà phải cân nhắc vai vế thì thông tin sẽ bị cắt bớt.
Khi tuổi bị dùng thay cho lý lẽ
Đây là chỗ đáng nói thẳng nhất.
"Nó còn trẻ, biết gì" và "ông ấy già rồi, lạc hậu" là hai câu cùng một kiểu: lấy con số thay cho việc nghe xem người ta nói gì.
Trong một cuộc bàn bạc, tuổi không cho biết ai đúng. Nó cho biết ai đã sống qua nhiều chuyện hơn, mà kinh nghiệm thì chỉ có ích khi đúng loại kinh nghiệm cần cho việc này.
Cách gỡ gọn khi gặp: kéo cuộc nói chuyện về phần kiểm được. "Chuyện này mình thử xem thế nào" luôn dễ hơn "bác nói sai rồi".
Và nếu mình là người bị gạt đi vì trẻ, thì thay vì tranh luận về tuổi, đưa ra thứ kiểm được: số liệu, một lần đã làm, một ví dụ cụ thể.
Hỏi tuổi thế nào cho nhẹ
Vẫn cần hỏi, nên hỏi cho gọn:
Hỏi vòng qua chuyện khác. "Anh học khoá mấy", "hồi đó nhà mình ở đâu" — thường ra được khoảng tuổi mà không phải hỏi thẳng.
Nói lý do. "Em gọi thế nào cho phải ạ" là câu rõ ràng và ai cũng hiểu.
Chấp nhận câu trả lời lửng. Người không muốn nói tuổi thì cứ gọi theo cách trung tính — gọi tên, hoặc theo vai trò công việc.
Còn khi bị hỏi mà mình không muốn trả lời, thì nói thẳng một câu nhẹ cũng đủ: "em hơn anh vài tuổi thôi, anh cứ gọi tên em".
Hàng xóm, chợ, và người làm dịch vụ
Ngoài nhà và chỗ làm còn một lớp nữa gặp mỗi ngày: người bán hàng, thợ tới sửa, bảo vệ toà nhà, người giao hàng.
Ở đây cách gọi thường được chọn rất nhanh và đôi khi lệch. Gọi một người lớn tuổi hơn mình là "em" vì họ đang làm dịch vụ cho mình là chỗ dễ làm người ta gợn, dù không ai nói ra.
Cách an toàn: nhìn tuổi mà gọi, đừng nhìn vai trò mà gọi. Người hơn tuổi thì gọi anh chị cô chú, dù họ đang bưng đồ cho mình.
Không chắc thì dùng cách trung tính — gọi "anh ơi, chị ơi" cho người trạc tuổi, và hỏi tên rồi gọi tên. Gọi tên gần như không bao giờ sai chỗ.
Khi hai bên cùng không chắc
Tình huống hay gặp: hai người trạc tuổi nhau, cả hai cùng ngập ngừng, rồi mỗi người tự chọn một cách gọi lệch nhau. Một bên gọi anh, bên kia cũng gọi anh.
Chuyện đó không sao và rất phổ biến. Cách gỡ nhẹ nhất là một bên nói ra: "mình sinh năm ấy, chắc mình nhỏ hơn" — nói một câu là cả hai yên tâm.
Còn nếu không muốn hỏi và không muốn đoán, thì giữ nguyên cách gọi trung tính suốt cuộc nói chuyện cũng được. Không ai bắt phải chốt vai trong lần gặp đầu.
Một điểm nhỏ đáng nhớ: khi đã lỡ gọi sai thì đổi lại một câu là xong, không cần xin lỗi dài. Người ta để ý cách mình sửa hơn là để ý cái lỡ.
Ba điều gọn lại
Một. Câu hỏi tuổi trong tiếng Việt phần lớn không phải tò mò — nó là điều kiện để chọn cách xưng hô, tức là để nói tiếp được.
Hai. Trong họ thì vai vế đi theo đời chứ không theo tuổi, và nếp đó có lý do: nó giữ cho cây họ rõ qua nhiều đời. Lúng túng thì hỏi người lớn một câu là xong.
Ba. Chỗ con số cản là khi nó thay cho lý lẽ. Việc trong nhà nên chia theo ai làm được gì, và việc ở cơ quan nên bàn theo vai trò — không theo ai sinh trước.