Giếng trời trong nhà ống: ánh sáng, gió, mưa tạt và an toàn cho trẻ — điều cần tính trước khi đục
Mục Nhà ở và không gian đã có bài về bốn dạng nhà phổ biến ở Việt Nam, về đọc bản vẽ mặt bằng, về nhà trong hẻm và nhà mặt tiền. Bài này đi vào một chi tiết mà gần như mọi nhà ống sâu đều cân nhắc khi xây hay sửa: giếng trời. Phong thuỷ coi giếng trời là chỗ đón khí trời xuống giữa nhà. Kỹ thuật coi nó là ống thông gió đối lưu và lối đưa ánh sáng vào sâu. Hai cách nhìn này gặp nhau khá tốt, nhưng giếng trời cũng có những phiền mà người ta ít nói trước.
Giếng trời làm được gì thật
- Đưa ánh sáng tự nhiên vào giữa nhà: nhà ống mặt tiền hẹp, sâu, hai bên giáp tường nhà hàng xóm, chỉ có hai đầu lấy được sáng. Giếng trời mở thêm một nguồn sáng ở giữa.
- Thông gió đối lưu: không khí nóng trong nhà bốc lên và thoát ra qua miệng giếng, kéo không khí mát hơn từ cửa trước, cửa sau vào. Hiệu ứng này rõ nhất khi miệng giếng có chỗ thoát gió ở trên cao.
- Giảm ẩm: không khí lưu thông thì nhà bớt nồm, bớt mốc.
- Không gian cho cây xanh ở giữa nhà, điều nhà ống khó có.
Những phiền ít ai nói trước
- Mưa tạt: giếng trời để trống hoàn toàn thì mưa rơi thẳng vào nhà, nước bắn lên tường, đồ đạc gần đó. Cần tính chỗ thoát nước ở đáy giếng, độ dốc sàn, vật liệu chịu nước.
- Nóng: giếng trời lợp kính kín, không có chỗ thoát gió, giữa trưa hè thành một cái lò. Kính lấy sáng nhưng giữ nhiệt; phải có khe thoát gió, mái che di động hoặc kính có lớp chắn nhiệt.
- Bụi, lá, chim chuột vào nhà qua miệng giếng để trống.
- Tiếng ồn và mùi đi lên xuống giữa các tầng: tiếng tivi tầng dưới lên tận phòng ngủ tầng trên, mùi bếp lan khắp nhà nếu bếp đặt gần giếng.
- Mất diện tích sàn ở các tầng.
- Vệ sinh mái kính trên cao: cần lối lên an toàn, không thì mái bám bụi, rêu, mất dần tác dụng lấy sáng.
🔴 An toàn: lan can, khe hở và trẻ nhỏ
Đây là phần không được bỏ qua. Giếng trời là một khoảng trống thẳng đứng xuyên qua nhiều tầng, và trẻ nhỏ thì hay leo trèo, hay nhoài người nhìn xuống.
- Lan can đủ cao, đủ chắc ở mọi tầng có giếng trời. Chiều cao, khoảng hở giữa các thanh đứng nên hỏi kiến trúc sư hoặc kỹ sư theo quy chuẩn hiện hành.
- Không làm lan can thanh ngang kiểu bậc thang, trẻ dễ trèo lên.
- Khe hở giữa thanh đứng đủ nhỏ để trẻ không chui đầu, chui người qua.
- Không đặt ghế, chậu cây, kệ sát lan can: đó là bậc để trẻ trèo.
- Lưới an toàn căng ngang giếng trời ở các tầng nếu nhà có trẻ nhỏ, kể cả khi đã có lan can.
- Mái kính phải là kính an toàn (kính cường lực, kính dán) và khung đủ chắc. Kính thường vỡ rơi xuống là tai nạn nghiêm trọng.
Giếng trời và phong thuỷ
Các cách nói phong thuỷ về giếng trời khá đa dạng. Phần lớn coi nó là tốt vì đón khí trời, đem ánh sáng (dương) vào giữa nhà. Có lời khuyên tránh đặt giếng trời ngay giữa tâm nhà, có lời khuyên đặt ở vị trí theo hướng nhà. Những lời khuyên này khác nhau giữa các trường phái. Phần mà mọi cách nhìn đồng ý là giếng trời phải thoáng, sáng, khô ráo, không đọng nước. Một giếng trời ẩm mốc, đọng nước, rêu bám thì không cách nhìn nào coi là tốt.
Đục giếng trời cho nhà đang ở
Với nhà đã xây, đục sàn làm giếng trời là việc can thiệp vào kết cấu: cắt sàn, có khi cắt dầm, ảnh hưởng tới khả năng chịu lực của cả nhà. Việc này phải có kỹ sư kết cấu tính toán, không phải việc thợ tự làm theo kinh nghiệm. Ngoài ra, sửa chữa có thay đổi kết cấu có thể cần xin phép; hỏi cơ quan quản lý xây dựng tại địa phương trước khi làm.
Những phương án nhẹ hơn
- Ô lấy sáng trên mái cầu thang: cầu thang vốn đã là một khoảng thông tầng, chỉ cần mở mái phía trên.
- Kính lấy sáng ở tầng trên cùng kết hợp quạt hút, cho phần thông gió.
- Đèn ống dẫn sáng: ống phản quang dẫn ánh sáng từ mái xuống, chiếm ít diện tích.
Đặt gì ở đáy giếng trời
Đáy giếng trời là chỗ nhận nước mưa, nhận ánh sáng nhiều nhất và cũng dễ đọng ẩm nhất. Mấy lựa chọn hay gặp:
- Sân sỏi, chậu cây chịu ẩm, có rãnh thoát nước bên dưới: đẹp và dễ chăm, nhưng phải dọn lá, kiểm rãnh định kỳ để không thành chỗ muỗi đẻ.
- Bể cá, hồ nước nhỏ: được nhiều người thích vì hợp ý “thuỷ” trong phong thuỷ, nhưng thêm độ ẩm cho nhà, cần lọc nước, và là nguy cơ đuối nước với trẻ nhỏ nếu không có nắp hay lưới che.
- Sàn lát chống trơn để trống, dùng làm chỗ ngồi: đơn giản, dễ lau, hợp nhà có người lớn tuổi.
Dù chọn gì, nguyên tắc chung là nước phải thoát được nhanh và không có vũng đọng sau mưa.
Nói gọn lại
Giếng trời đưa ánh sáng và gió vào giữa nhà ống, giúp giảm ẩm, và được cả phong thuỷ lẫn kỹ thuật đánh giá tốt khi nó thoáng, sáng, khô. Nhưng phải tính trước mưa tạt, nóng, bụi, tiếng ồn, chỗ vệ sinh mái. Lan can chắc, khe hở nhỏ, lưới an toàn, kính an toàn là điều kiện bắt buộc khi nhà có trẻ, và đục giếng trời cho nhà đang ở phải có kỹ sư kết cấu.